पुस्तक परिचय – मनाच्या अंतरंगाचा शब्दमय गाभारा – ‘मनगाभारा’

माणसाच्या आयुष्यात असंख्य अनुभव, नाती, आठवणी, सुखदुःखाचे क्षण आणि मनात दडलेले विचार साठत असतात. त्यांना शब्दरूप मिळाले की साहित्याचा जन्म होतो. ‘मनगाभारा’ हे नावही अशाच अंतर्मुख प्रवासाची जाणीव करून देते. डॉ. मानसी पाटील यांच्या या काव्यसंग्रहात एकूण १०८ कवितांचा समावेश आहे. जीवनातील अनुभव, निसर्ग, नाती, श्रद्धा, संस्कार, संघर्ष आणि मानवी स्वभाव अशा अनेक विषयांचा आवाका या संग्रहातून लक्षात येतो. त्यामुळे हा काव्यसंग्रह एका विषयापुरता मर्यादित न राहता जीवनाच्या अनेक पैलूंशी वाचकाचा परिचय घडवतो.

या संग्रहाच्या निर्मितीमागे कवयित्रीचा जीवनानुभव आणि साहित्याशी जपलेले नाते महत्त्वाचे आहे. डॉ. मानसी पाटील यांचा जीवनप्रवास वैद्यकीय क्षेत्राशी जोडलेला आहे. फिजिओथेरपिस्ट म्हणून काम करताना त्यांनी व्यावसायिक जबाबदाऱ्या आणि कौटुंबिक कर्तव्ये सांभाळली. २०१८ मध्ये निवृत्त झाल्यानंतर वाचन, चिंतन, लेखन आणि साहित्यिक उपक्रमांसाठी त्यांना अधिक वेळ देता आला. साहित्यविषयक कार्यशाळा आणि अभ्यासवर्गांच्या माध्यमातूनही त्यांचा साहित्याशी संवाद वाढत गेला. व्यावसायिक आणि कौटुंबिक जबाबदाऱ्यांसोबत जपलेली साहित्याची आवड त्यांच्या पुढील लेखनप्रवासाला दिशा देणारी ठरली.

जीवनातील अनुभवांबरोबरच निसर्गाचे बदलते रूपही या संग्रहातील महत्त्वाचा भाग आहे. ‘येतो श्रावण’, ‘श्रावणातलं ऊन’, ‘अजूनही बरसात आहे’, ‘पाऊस’, ‘वर्षा ऋतू’, ‘मेघ मल्हार’, ‘बगळ्यांची माळ’, ‘धुक्याची चादर’ आणि ‘केकारव’ ह्या कविता निसर्गाच्या विविध रूपांची ओळख करून देतात. बाह्य निसर्गाबरोबरच मानवी मनातील भावविश्वालाही येथे स्थान मिळाले आहे. ‘मन’, ‘मनातलं संकेतस्थळ’, ‘अशांत मन’, ‘आवाज शांततेचा’, ‘शांततेच्या शोधात’, ‘पोकळी’, ‘काहूर’ आणि ‘आयुष्याची भूमिती’ या रचनांच्या विषयसूचकतेतून मनाच्या वेगवेगळ्या अवस्था आणि त्यांच्याशी संबंधित प्रश्नांची चाहूल लागते.

माणूस निसर्गात रमतो, स्वतःच्या मनाशी संवाद साधतो आणि त्याच वेळी नात्यांच्या धाग्यांनी इतरांशी जोडला जातो. मानवी जीवनातील या नातेसंबंधांनाही ‘मनगाभारा’मध्ये महत्त्वाचे स्थान आहे. ‘पारदर्शी मैत्री’, ‘बंध रेशमाचे’, ‘ऋणानुबंध’, ‘कमावलेली नाती’, ‘जिव्हाळा’, ‘सहजीवन’, ‘बंध आपुले कधी न तुटतील’, ‘तुझ्या संगे’ आणि ‘एक राखी अशीही’ ह्या कविता नात्यांच्या विविध छटांकडे लक्ष वेधतात. नात्यांमधील जिव्हाळ्याबरोबरच जीवनातील संघर्ष, मतभेद आणि स्वतःचे अस्तित्व जपण्याचे प्रश्नही या संग्रहाच्या विषयपरिघात आहेत. ‘बंद दार मनातले’, ‘विसंवाद’, ‘अस्तित्वाची लढाई’, ‘जिद्द’, ‘पंख छाटताना’, ‘हार जीत’, ‘मुखवटे’ आणि ‘अनवट वाट’ या कविता अशा प्रश्नांची ओळख करून देतात.

नात्यांचा हा धागा पुढे कुटुंब, मातृत्व आणि बालपणापर्यंत पोहोचतो. ‘संताची माऊली’, ‘असे गहिवरते वात्सल्य’, ‘बाप नावाचं जहाज’, ‘कन्यादिन’, ‘बाळकृष्ण’ आणि ‘आठवणींची खिडकी’ या कविता कौटुंबिक जिव्हाळ्याशी संबंधित संदर्भ सूचित करतात. बालपणातील निरागस क्षण आणि जुन्या आठवणींचा संदर्भ ‘उन्हाळ्याची सुट्टी’, ‘एक उनाड दिवस’, ‘क्षण निसटले’ आणि ‘आठवांचा पारा’ या रचनांतून जाणवतो. जगण्यातील सुख, स्वप्ने आणि आशावाद यांनाही संग्रहात स्थान आहे. ‘स्वप्नांचा झुला’, ‘चपखल चित्र सुखाचे’, ‘जगण्याचे मर्म’, ‘आयुष्याचे सोने’, ‘दिलासा’, ‘विश्वास’ आणि ‘थोडंसं’ या कविता जीवनाकडे पाहण्याच्या वेगवेगळ्या दृष्टिकोनांची उत्सुकता निर्माण करतात.

वैयक्तिक अनुभव आणि नात्यांच्या पलीकडे जाऊन हा संग्रह श्रद्धा, अध्यात्म, संस्कार आणि सामाजिक जाणिवांनाही स्पर्श करतो. ‘एकमेवाद्वितीय आद्यदेव’, ‘कान्हामय राधा’, ‘वृंदावन’, ‘अष्टभूजा’, ‘श्रीराम प्रतिष्ठापना’, ‘नामस्मरण’, ‘मोक्ष मुक्ती’, ‘संत’ आणि ‘शेगावीचा राणा’ या रचना धार्मिक आणि सांस्कृतिक संदर्भांकडे घेऊन जातात. ‘संस्कार शिदोरी’, ‘गुरू’, ‘शिक्षणाची ओढ’, ‘जलसंवर्धन’, ‘प्रवृत्ती आणि निवृत्ती’, ‘वस्तुस्थिती’, ‘कल्पनेची बाधा’ आणि ‘माणूस’ अशा रचनांमधून सामाजिक जाणीव, जीवनमूल्ये आणि मानवी विचारविश्वाची व्याप्ती सूचित होते. ‘इये शब्दांचिये नगरी’, ‘शब्दांचे रंग’, ‘शब्दांजली’, ‘सृजनगंध’ आणि ‘छंद माझा’ या कविता शब्द आणि सर्जनशीलतेशी असलेल्या नात्याची ओळख करून देतात.

१०८ कवितांचा हा संग्रह म्हणजे जीवनातील अनेक रंग, अनुभव आणि संवेदनांची शब्दरूपाने जपलेली शिदोरी आहे. प्रत्येक वाचकाचे आयुष्य वेगळे असते; मात्र नाती, आठवणी, संघर्ष, आनंद, श्रद्धा आणि स्वतःचा शोध हे अनुभव अनेकांच्या जगण्यात सामायिक असतात. अशा परिचित विषयांना कवितांच्या माध्यमातून भेटण्याची संधी ‘मनगाभारा’ देतो. स्वतःच्या आयुष्याशी नाते सांगणारे शब्द शोधायचे असतील, विविध विषयांवरील कविता वाचायच्या असतील आणि कवयित्रीच्या लेखनविश्वाशी परिचित व्हायचे असेल, तर हा काव्यसंग्रह नक्की वाचावा. कारण काही पुस्तके केवळ वाचनाचा अनुभव देत नाहीत; ती स्वतःकडे आणि आपल्या सभोवतालच्या जगाकडे नव्याने पाहण्याची संधीही देतात.

पुस्तक : मनगाभारा
कवयित्री : डॉ. मानसी पाटील
साहित्यप्रकार : काव्यसंग्रह
आवृत्ती : प्रथम आवृत्ती
प्रकाशन दिनांक : २ ऑक्टोबर २०२५ (विजयादशमी)
प्रकाशक : डॉ. अशोककुमार व्ही. पाटील, मुंबई
मुद्रक : पद्मजा प्रिंटर्स अँड पब्लिशर्स, पुणे
पृष्ठसंख्या : १४२
मूल्य : ₹२५०

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०५/११/२०२६ वेळ: ०४:०५