ज्वालामुखी देवी : अखंड ज्योतीत प्रकटलेली आदिशक्ती
हिमालयाच्या कुशीत वसलेल्या कांगडा परिसरात निसर्ग, अध्यात्म आणि लोकश्रद्धा यांचा अद्भुत संगम दिसतो. याच भूमीत ज्वालामुखी देवीचे स्थान मनाला थक्क करणारे आहे. येथे देवीची पारंपरिक मूर्ती नसून खडकांतील भेगांमधून प्रकटणाऱ्या नैसर्गिक ज्वालांच्या रूपात देवीची उपासना केली जाते. पर्वताच्या शांततेत तेवणारा हा प्रकाश भक्तासाठी देवीची अनुभूती आहे, तर अभ्यासकासाठी निसर्गाची विलक्षण घटना आहे. म्हणून ज्वालामुखी केवळ यात्रास्थळ नाही. श्रद्धा, भूगर्भशास्त्र, इतिहास आणि मानवी आशावाद यांचा संवाद घडवणारे हे अद्वितीय तीर्थक्षेत्र आहे.
काही शक्तिपीठपरंपरांनुसार सतीची जिह्वा या स्थळी पडली, अशी श्रद्धा आहे. देवीला ज्वालामुखी किंवा ज्वाला माता अशा नावांनी संबोधले जाते. विविध परंपरांमध्ये शक्तिपीठांच्या संख्या आणि नामनिर्देशात काही भिन्नता आढळते. हिमाचल प्रदेश सरकारच्या मंदिरविषयक माहितीत ज्वालामुखीचा ५१ शक्तिपीठांमध्ये समावेश केला आहे. गर्भगृहातील नऊ ज्योती देवीच्या नऊ रूपांचे प्रतीक मानल्या जातात. महाकाली, अन्नपूर्णा, चंडी, हिंगलाज, विंध्यवासिनी, महालक्ष्मी, सरस्वती, अंबिका आणि अंजी देवी अशी नावे अधिकृत मंदिरमाहितीत दिली आहेत. त्यामुळे या नामपरंपरेचा उल्लेख करताना ती संबंधित मंदिरपरंपरेनुसार असल्याचे स्पष्ट करणे अधिक योग्य ठरते.
ज्वालामुखीच्या प्राचीनतेभोवती अनेक आख्यायिका गुंफलेल्या आहेत. राजा भूमिचंदाने मंदिर उभारल्याची परंपरा सांगितली जाते. गवळ्याला दिसलेल्या दिव्य ज्योतीची माहिती मिळाल्यानंतर राजाने या स्थळाचा शोध घेतला, अशी लोककथा आहे. या कथेला इतिहासाचे अंतिम प्रमाण मानणे योग्य नाही. लोकस्मृती आणि धार्मिक परंपरेचा भाग म्हणून तिच्याकडे पाहणे अधिक सयुक्तिक ठरते. ज्वालामुखीचे धार्मिक महत्त्व दीर्घकाळ टिकून असल्याचे उपलब्ध अधिकृत माहितीतूनही दिसते. आख्यायिका आणि इतिहास यांच्यात विवेकपूर्ण भेद राखणे हीच अभ्यासपूर्ण श्रद्धा ठरते.
ज्वालामुखीची विलक्षणता तिच्या नैसर्गिक ज्वालांमध्ये आहे. खडकांच्या भेगांमधून नैसर्गिक वायू बाहेर पडतो आणि त्याच्या ज्वलनामुळे ज्योती प्रज्वलित राहतात. भारत सरकारच्या हायड्रोकार्बनविषयक नोंदीनुसार ज्वालामुखी परिसरातील हा वायू प्रामुख्याने मिथेनचा असून त्यात अल्प प्रमाणात कार्बन डायऑक्साइड, नायट्रोजन आणि ऑक्सिजन आढळतात. या नैसर्गिक वायूच्या अस्तित्वाची नोंद भूवैज्ञानिक अभ्यासातही झाली आहे. विज्ञान या प्रक्रियेचे कारण स्पष्ट करते; श्रद्धा त्यात देवीचे साक्षात् अस्तित्व अनुभवते. या दोन दृष्टिकोनांना परस्परविरोधी मानण्याची गरज नाही. निसर्गाची प्रक्रिया समजून घेतानाही त्याच्याविषयी आदर टिकवता येतो. श्रद्धेतील मानवी मूल्य जपत वैज्ञानिक दृष्टिकोन स्वीकारणे, हाच अधिक परिपक्व मार्ग आहे. या ज्योती श्रद्धेची अनुभूती देतात आणि निसर्गशक्तीची साक्षही देतात.
मंदिराच्या स्थापत्यात धार्मिक वैभव आणि इतिहासाची छाप एकत्र दिसते. हिमाचल पर्यटनाच्या अधिकृत माहितीनुसार मंदिराचा घुमट महाराजा रणजितसिंहांनी सुवर्णमंडित केला. मंदिराच्या रचनेतील सुवर्णमंडित घुमट आणि कलात्मक चांदीचा दरवाजा ही वैशिष्ट्ये उल्लेखनीय आहेत. गर्भगृहातील स्वतंत्र ज्वालास्थाने हे या देवस्थानाचे सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण अंग आहे. ज्वालेसमोर पूजा आणि दर्शनाची परंपरा मंदिराच्या उपासनेला वेगळे स्वरूप देते. मुघल सम्राट अकबराने ज्वाला विझवण्याचा प्रयत्न केला आणि नंतर सुवर्णछत्र अर्पण केले, अशी प्रसिद्ध स्थानिक आख्यायिका आहे. या कथेकडे निश्चित ऐतिहासिक पुरावा म्हणून नव्हे, तर मंदिराशी निगडित लोकपरंपरेच्या संदर्भात पाहणे अधिक योग्य ठरेल.
चैत्र आणि आश्विन नवरात्रात ज्वालामुखी परिसराला विशेष चैतन्य प्राप्त होते. दूरदूरहून येणारे भाविक, भजन, आरती, प्रसाद आणि पूजासाहित्य यामुळे यात्रेचे धार्मिक वातावरण निर्माण होते. निवासव्यवस्था, वाहतूक, भोजनालये, पूजासाहित्य आणि स्थानिक व्यापार यांना यात्रेचा आर्थिक आधार मिळतो. त्यामुळे धार्मिक पर्यटन स्थानिक रोजगारासाठीही महत्त्वाचे ठरते. मात्र मोठ्या प्रमाणातील गर्दीमुळे कचरा, वाहतूक आणि सार्वजनिक सुविधांवर ताण येऊ शकतो. तीर्थक्षेत्राचा विकास करताना स्थानिक संस्कृतीचे जतन, भाविकांची सुरक्षितता आणि स्वच्छता यांना समान महत्त्व देणे आवश्यक आहे. यात्रा ही देवदर्शनाबरोबर स्थानिक समाजाच्या जगण्याशी जोडलेली प्रक्रिया आहे.
ज्वालामुखीच्या संदर्भात पर्यावरण आणि सुरक्षिततेचा प्रश्नही गांभीर्याने घ्यावा लागतो. नैसर्गिक ज्वलनशील वायू असलेल्या परिसरात अग्निसुरक्षा, वायूच्या उत्सर्जनाचे शास्त्रीय निरीक्षण आणि आपत्कालीन व्यवस्था काटेकोर असणे आवश्यक आहे. अशा डोंगराळ तीर्थक्षेत्रांमध्ये बांधकामाचा विस्तार, प्लास्टिक कचरा, वाहतुकीची गर्दी आणि पाण्याचा वाढता वापर यांचे योग्य नियोजन करणे गरजेचे ठरते. परिसंस्थेची वहनक्षमता लक्षात न घेता पर्यटनाचा विस्तार केल्यास निसर्गावर दीर्घकालीन ताण निर्माण होऊ शकतो. भाविकांनी स्वच्छता आणि सार्वजनिक शिस्त पाळल्यास परिसराचे नैसर्गिक सौंदर्य जपण्यास हातभार लागू शकतो. मंदिरव्यवस्था, प्रशासन, व्यापारी आणि भाविक यांच्या सामूहिक प्रयत्नांतून तीर्थक्षेत्राचे धार्मिक महत्त्व आणि पर्यावरणीय संतुलन दोन्ही टिकवता येतील.
ज्वालामुखीची शिकवण केवळ चमत्काराच्या कथेत शोधणे तिच्या व्यापक अर्थाला मर्यादा घालणारे ठरेल. अंधारात प्रकाश शोधण्याची मानवी आकांक्षा, संकटात आश्रय शोधण्याची वृत्ती आणि अन्यायापुढे न झुकण्याची अंतःशक्ती या भावनांना ज्वाला प्रतीकात्मक अर्थ देते. नवस आणि विधी यांच्याबरोबर विवेक, करुणा आणि सामाजिक जबाबदारीही आवश्यक आहे. देवीसमोर नतमस्तक होणे म्हणजे निसर्गाकडे दुर्लक्ष करण्याची मुभा नव्हे. श्रद्धेला पर्यावरणसंवर्धन, सामाजिक संवेदना आणि सार्वजनिक शिस्तीची जोड मिळाली, तर भक्तीचे मूल्य अधिक व्यापक होते. विवेकाची साथ लाभलेली श्रद्धा समाजाला अधिक प्रकाशमान करू शकते.
हिमालयाच्या कुशीत तेवणारी ज्वालामुखीची ज्योत काळाच्या प्रवाहाला शांतपणे साक्ष देत आहे. साम्राज्ये आली, राजवटी बदलल्या, यात्रेचे मार्ग बदलले; तरी श्रद्धेची परंपरा टिकून राहिली. या ज्योतीत भक्ताला देवीचे दर्शन दिसते, विज्ञानाला भूगर्भातील नैसर्गिक प्रक्रियेची साक्ष दिसते आणि संवेदनशील मनाला निसर्गाशी नाते जोडण्याचा संदेश मिळतो. म्हणून ज्वालामुखीचे जतन म्हणजे केवळ मंदिराचे संरक्षण नव्हे. ज्वाला, पर्वत, परिसर, लोकजीवन आणि श्रद्धा यांचा समतोल राखणे होय. या पवित्र स्थळाची ज्योत अखंड तेवत राहावी, यासाठी अंतःकरणातील विवेकाची ज्योतही तितकीच प्रखर ठेवावी लागेल.
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०५/१०/२०२६ वेळ: ०२:०७
