त्रिपुरसुंदरी : सौंदर्याच्या पलीकडची सृजनशक्ती
ईशान्य भारतातील हिरवाई, डोंगररांगा आणि सांस्कृतिक वैविध्याने त्रिपुराची स्वतंत्र ओळख घडवली आहे. गोमती जिल्ह्यातील उदयपूरजवळ माताबारीच्या टेकडीवर वसलेले त्रिपुरसुंदरी मंदिर या भूमीच्या श्रद्धाकेंद्रांपैकी एक महत्त्वाचे स्थान आहे. अगरतळ्यापासून सुमारे पंचावन्न किलोमीटर अंतरावर असलेले हे शक्तिक्षेत्र श्रद्धा, इतिहास, स्थापत्य आणि निसर्ग यांचा सुंदर संगम घडवते. मंदिराजवळील कल्याणसागर, कासवाच्या पाठीसारखी भासणारी टेकडी आणि शांत परिसर यात्रेला वेगळे सौंदर्य देतात. त्यामुळे त्रिपुरसुंदरीचे दर्शन म्हणजे केवळ मंदिरभेट नव्हे; ते त्रिपुराच्या सांस्कृतिक आत्म्याशी साधलेला संवाद ठरतो.
शक्तिपीठपरंपरेनुसार सतीच्या देहाचे विविध भाग ज्या स्थळी पडले, ती स्थाने आदिशक्तीच्या स्मृतीने पवित्र मानली जातात. प्रचलित परंपरेनुसार सतीचा उजवा चरण त्रिपुरात पडला आणि येथे त्रिपुरसुंदरीचे शक्तिस्वरूप प्रकट झाले. तिच्याशी संबंधित भैरवरूप त्रिपुरेश मानले जाते. शक्तिपीठांची संख्या, सतीच्या अवयवांची ओळख आणि भैरवांची नावे यांत विविध ग्रंथपरंपरांनुसार फरक आढळतो. त्यामुळे त्रिपुरसुंदरीला भारतीय शक्तिपरंपरेतील एक महत्त्वपूर्ण शक्तिपीठ म्हणून पाहणे अधिक अचूक ठरते. हा धार्मिक वारसा आख्यायिका, स्मृती आणि लोकपरंपरा यांच्या संगमातून आजही जिवंत आहे.
त्रिपुरसुंदरी सौंदर्य, शक्ती आणि चैतन्याचे प्रतीक मानली जाते. शाक्त आणि तांत्रिक परंपरेत तिचा संबंध षोडशी या रूपाशी जोडला जातो. मंदिरात मुख्य देवीसमवेत ‘छोटी माँ’ म्हणून ओळखली जाणारी लहान मूर्तीही पूजली जाते. दोन्ही मूर्ती कष्टिपाषाणात घडविलेल्या असून त्यांच्या पूजापरंपरेला स्वतंत्र भावविश्व आहे. राजघराण्याशी संबंधित परंपरेनुसार छोटी माँ युद्धप्रसंगी आणि शिकारीच्या वेळी राजांसोबत नेली जात असे. हा संदर्भ देवी आणि राजसत्तेतील सांस्कृतिक नाते अधोरेखित करतो. उपासनेतील या दुहेरी रूपामुळे मंदिराच्या धार्मिक आणि लोकपरंपरागत वारशाला वैशिष्ट्यपूर्ण परिमाण प्राप्त झाले आहे.
महाराजा धन्यमाणिक्य यांनी इ.स. १५०१ मध्ये या मंदिराची उभारणी केली, अशी ऐतिहासिक नोंद आढळते. देवीने राजाला स्वप्नात दर्शन देऊन तिची प्रतिष्ठापना करण्याची सूचना केली, अशी आख्यायिका मंदिरनिर्मितीशी जोडली जाते. ही आख्यायिका श्रद्धेचा भाग म्हणून महत्त्वाची असली, तरी तिची ऐतिहासिक नोंद वेगळी पाहणे आवश्यक आहे. त्या स्थळी पूर्वी विष्णूचे मंदिर असल्याचेही परंपरेत सांगितले जाते. मंदिराची चौकोनी गर्भगृहरचना, बंगाली झोपडीसदृश छपराची परंपरा आणि शंकूच्या आकाराचे शिखर यांत स्थानिक स्थापत्याचा ठसा दिसतो. त्यामुळे हे मंदिर श्रद्धेबरोबरच राजकीय इतिहास, धार्मिक समन्वय आणि प्रादेशिक स्थापत्याचा महत्त्वपूर्ण वारसा ठरते.
माताबारीची टेकडी कासवाच्या पाठीसारखी भासते. म्हणून या स्थानाला कूर्मपीठ असेही संबोधले जाते. भारतीय धार्मिक प्रतीकविश्वात कासव स्थैर्य, आधार आणि धारणशक्तीचे प्रतीक मानले जाते. मंदिराच्या मागील बाजूस असलेला कल्याणसागर जलाशय परिसराच्या सौंदर्यात भर घालतो. त्यातील मासे आणि कासवांशी निगडित श्रद्धा मंदिराच्या धार्मिक अनुभवाला निसर्गाशी जोडतात. वाढत्या यात्रेकरूवर्दळीच्या पार्श्वभूमीवर कचरा आणि जलप्रदूषण टाळणे आवश्यक आहे. जीवसृष्टीचे रक्षण आणि जलाशयाची स्वच्छता ही प्रशासनाइतकीच यात्रेकरूंचीही जबाबदारी आहे.
दीपावलीच्या काळात भरत असलेला प्रसिद्ध मेळा त्रिपुरसुंदरीच्या लोकजीवनातील व्यापक प्रभाव अधोरेखित करतो. मोठ्या संख्येने भाविक माताबारीकडे येतात आणि परिसराला उत्सवी रूप प्राप्त होते. या यात्रेमुळे स्थानिक कारागीर, दुकानदार, वाहतूकदार, निवासव्यवस्था आणि इतर लघुव्यवसायांना आर्थिक चालना मिळते. धार्मिक पर्यटन स्थानिक अर्थव्यवस्थेला बळ देत असले, तरी गर्दीमुळे स्वच्छता, वाहतूक, सुरक्षितता आणि सार्वजनिक सुविधांवर ताण येऊ शकतो. त्यामुळे यात्रेचा विस्तार परिसराच्या क्षमतेशी सुसंगत असणे आवश्यक आहे. श्रद्धेला आर्थिक संधीशी जोडताना स्थानिक जीवनमान आणि सांस्कृतिक वातावरणाचे संतुलनही जपले पाहिजे.
त्रिपुरसुंदरीची भक्ती स्थानिक सामाजिक जीवनात खोलवर रुजलेली आहे. विविध समाजघटक आणि स्थानिक आदिवासी समुदायांमध्ये देवीविषयी श्रद्धा आढळते. उदयपूरच्या सांस्कृतिक जीवनात मंदिराभोवती निर्माण झालेला हा संवाद परंपरेच्या समावेशक रूपाची जाणीव करून देतो. विविध समूहांना एका श्रद्धास्थानाभोवती एकत्र आणणाऱ्या लोकस्मृती आणि उत्सव सामाजिक सलोख्याला बळ देतात. धार्मिक स्थळाचे खरे वैभव केवळ त्याच्या वास्तूत नसते. परस्पर सन्मान, सहजीवन आणि सांस्कृतिक देवाणघेवाण यांतूनही त्या वारशाची ताकद प्रकट होते. अशा समावेशकतेमुळे श्रद्धा समाजाला जोडणारी सांस्कृतिक शक्ती बनते.
श्रद्धेच्या या विशाल पटाकडे पाहताना विवेकाची साथ सोडता कामा नये. मंदिराशी निगडित आख्यायिका, चमत्कारविषयक समजुती आणि धार्मिक परंपरा यांचा सन्मान राखताना त्यांना ऐतिहासिक सत्य म्हणून सरसकट मांडणे योग्य ठरणार नाही. धार्मिक पर्यटनाच्या विस्तारामुळे मंदिरपरिसर, कल्याणसागर आणि स्थानिक सांस्कृतिक वारशावर वाढणारा ताणही गांभीर्याने घ्यावा लागेल. परंपरेचे संवर्धन म्हणजे केवळ जुन्या रूढींचे जतन नव्हे. श्रद्धेतील मानवी मूल्य, निसर्गाशी असलेले नाते आणि सामाजिक समन्वय जपणे, हाच खरा सांस्कृतिक वारसा आहे. विकासाच्या नावाखाली या वारशाचे व्यापारीकरण होऊ नये, याचे भानही तितकेच आवश्यक आहे.
त्रिपुरसुंदरीसमोर उभे राहिल्यावर माताबारीची टेकडी, कल्याणसागराचा शांत विस्तार, राजपरंपरेच्या स्मृती आणि आदिशक्तीवरील लोकविश्वास एकाच सांस्कृतिक अनुभवात मिसळतात. कूर्मपीठाची स्थिरता आणि जलाशयाचा प्रवाह जणू जीवनातील संतुलनाचा अर्थ सांगतात. म्हणून माताबारीची यात्रा केवळ मनोकामना घेऊन केलेली तीर्थयात्रा राहत नाही; ती श्रद्धेला विवेकाची, परंपरेला संवेदनशीलतेची आणि सौंदर्याला सृजनाची जोड देणारा अनुभव ठरते. त्रिपुरसुंदरीचे खरे सौंदर्य तिच्या अलंकारात नाही; ते सृजनाला पवित्र मानणाऱ्या संस्कृतीत आहे. ही जाणीव जपली, तर तिचे सौंदर्य केवळ मंदिराच्या चौकटीत मर्यादित राहणार नाही; निसर्गाचे रक्षण, परंपरेचे भान आणि माणुसकीची जपणूक करणाऱ्या प्रत्येक कृतीत त्याचे खरे रूप दिसेल.
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०२/१०/२०२६ वेळ: १९:३५
