काशी विशालाक्षी : मणिकर्णिकेच्या साक्षीने तेवणारी आदिशक्ती
गंगेच्या काठावर वसलेली काशी केवळ एक प्राचीन नगरी नाही. ती भारतीय अध्यात्माच्या स्मृती जपणारी जिवंत संस्कृती आहे. पहाटेच्या गंगातीरावर उमटणारा मंत्रघोष, अरुंद गल्ल्यांतील मंदिरघंटा आणि घाटांवरील जीवनमरणाचे दर्शन काशीला वेगळेच स्वरूप देतात. याच आध्यात्मिक विश्वात मीर घाट परिसरात विशालाक्षी देवीचे स्थान आहे. विशाल नेत्रांची देवी म्हणून तिची भक्तिभावाने पूजा केली जाते. काशीच्या शिवमय वातावरणात विशालाक्षी ही आदिशक्तीचे प्रभावी रूप मानली जाते. त्यामुळे तिचे मंदिर केवळ एक देवस्थान राहत नाही. ते काशीच्या आध्यात्मिक अस्मितेचा महत्त्वाचा भाग बनते.
शक्तिपीठपरंपरेत काशीतील विशालाक्षीला विशेष स्थान आहे. काशीच्या अधिकृत माहितीनुसार हे प्राचीन मंदिर ५१ शक्तिपीठांपैकी एक मानले जाते. या परंपरेनुसार सतीच्या उजव्या कानातील रत्न या स्थळी पडले, अशी श्रद्धा आहे. त्यामुळे विशालाक्षीला मणिकर्णी देवी असेही संबोधले जाते. येथे शक्तीचे स्वरूप विशालाक्षी आणि भैरवाचे स्वरूप कालभैरव मानले जाते. मात्र शक्तिपीठांची संख्या, सतीचा अवयव किंवा अलंकार आणि भैरवाच्या नामनिर्देशात विविध ग्रंथपरंपरांनुसार फरक आढळतो. म्हणून श्रद्धेचा आदर राखतानाच या बाबी परंपरेच्या चौकटीत मांडणे अधिक योग्य ठरते.
“विशालाक्षी” या नावातच देवीचे व्यापक स्वरूप दडलेले आहे. या नावात केवळ नेत्रांचे वर्णन नाही. त्यामागे करुणा, जागरूकता आणि सर्वांना सामावून घेणारी मातृदृष्टी यांचा भाव आहे. काशीतील देवीची उपासना या अर्थाने पाहिली, तर तिचे महत्त्व केवळ शक्तिपीठाच्या कथेत मर्यादित राहत नाही. ती काशीच्या दैनंदिन जीवनाशी जोडलेली श्रद्धेची जिवंत परंपरा ठरते. फुलांची आरास, कुंकू, प्रार्थना आणि भक्तांचे दर्शन यांतून तिच्याशी असलेले भावबंध व्यक्त होतात. माणसाच्या सुखदुःखांकडे विशाल नजरेने पाहण्याची शिकवण या नावातूनच मिळते.
विशालाक्षी मंदिर मीर घाट परिसरातील जुन्या काशीमध्ये आहे. मणिकर्णिका घाटाची जवळीक या देवस्थानाच्या आध्यात्मिक अर्थाला अधिक गहिरेपण देते. काशी विश्वनाथ, अन्नपूर्णा आणि कालभैरव यांसारखी महत्त्वाची देवस्थानेही काशीच्या या आध्यात्मिक परिसराला समृद्ध करतात. एका बाजूला विश्वनाथाचे ज्योतिर्लिंग, दुसऱ्या बाजूला विशालाक्षीचे मातृस्वरूप आणि जवळच मणिकर्णिकेचे जीवनमरणाचे वास्तव दिसते. शिव आणि शक्तीचे परस्परपूरक नाते या धार्मिक परिसरात अनुभवता येते. भक्तीबरोबर अस्तित्वाचा विचार करायला लावणारी हीच काशीची वैशिष्ट्यपूर्ण शक्ती आहे.
काशीतील मंदिरपरंपरेचे महत्त्व केवळ प्राचीनतेच्या दाव्यांनी ठरवणे योग्य ठरणार नाही. उपलब्ध अधिकृत माहितीनुसार विशालाक्षी मंदिराचा उल्लेख देवी विशालाक्षी पुराणात आढळतो. मंदिराभोवतीची उपासनेची परंपरा आजही जिवंत आहे. आसपासच्या गल्ल्या, पूजासाहित्याची दुकाने, यात्रेकरूंची वर्दळ आणि सतत सुरू असलेली उपासना यांतून मंदिर परिसरातील श्रद्धेचे जिवंतपण जाणवते. वारसा म्हणजे केवळ दगडांची रचना नव्हे. श्रद्धेने पिढ्यान्‌पिढ्या जपलेली स्मृतीही त्याचा अविभाज्य भाग असते.
नवरात्राच्या काळात विशालाक्षीच्या उपासनेला विशेष चैतन्य प्राप्त होते. या काळात मंदिरात भक्तांची वर्दळ वाढते. पूजाविधी, दर्शन आणि सामुदायिक सहभागातून स्त्रीशक्तीच्या उपासनेचा भाव अधिक ठळकपणे जाणवतो. भाविकांसाठी हा काळ श्रद्धा, पूजा आणि दर्शनाचा असतो. या काळात धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण अधिक चैतन्यमय होते. धार्मिक उत्सवांचे वैभव वाढवताना वाढती गर्दी आणि सार्वजनिक व्यवस्थेवरील ताण यांचाही विचार करणे आवश्यक आहे.
काशीचे आध्यात्मिक वैभव गंगेच्या स्वच्छतेपासून वेगळे करता येणार नाही. घाटांवरील धार्मिक विधी, यात्रेकरूंची गर्दी आणि पर्यटकांची वाढती वर्दळ यामुळे शहरासमोर स्वच्छता व पर्यावरणसंवर्धनाचे आव्हान उभे राहते. देवदर्शनाची जबाबदारी मंदिराच्या उंबरठ्यापलीकडेही जाते. पूजेचे साहित्य नदीत न सोडणे, प्लास्टिकचा वापर कमी करणे, गर्दीत शिस्त राखणे आणि परिसर स्वच्छ ठेवणे हीदेखील भक्तीचीच रूपे आहेत. अशा वस्तू नदीत सोडल्यामुळे पर्यावरणावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे त्या प्रथेचा पुनर्विचार करणे आवश्यक आहे. श्रद्धेला विवेकाची जोड मिळणे गरजेचे आहे.
विशालाक्षीचे महत्त्व आजच्या स्त्रीजीवनाच्या संदर्भातही नव्याने समजून घेता येते. आदिशक्तीची पूजा करणाऱ्या समाजाने स्त्रीला सन्मान, सुरक्षितता, समान संधी आणि निर्णयस्वातंत्र्य देणे ही खरी शक्तीपूजा ठरते. देवीच्या विशाल नेत्रांची आराधना करताना समाजाची दृष्टीही विशाल झाली पाहिजे. अन्याय, भेदभाव आणि स्त्रीवरील हिंसेकडे डोळेझाक करणारी भक्ती अपुरी आहे. मंदिरात माथा टेकवण्याबरोबर वंचित आणि गरजू व्यक्तीचा हात धरता आला, तरच अध्यात्माला सामाजिक अर्थ प्राप्त होईल. विशालाक्षीची खरी शिकवण अंतर्मनातील संकुचितपणा दूर करून माणुसकीची दृष्टी विस्तारण्यात आहे.
गंगेच्या प्रवाहाप्रमाणे काशीचे जीवनही अखंड वाहत राहते. जन्म, मृत्यू, उत्सव, साधना आणि दैनंदिन संघर्ष या सगळ्यांना ही नगरी आपल्या कुशीत सामावून घेते. त्या विराट जीवनपटात विशालाक्षीचे देवस्थान मातृशक्तीची आठवण करून देते. मणिकर्णिकेच्या धगधगत्या वास्तवापासून गंगेच्या शांत प्रवाहापर्यंत काशी माणसाला जीवनाचे क्षणभंगुर सत्य दाखवते. विशालाक्षी मात्र त्या सत्याला करुणेची दृष्टी देते. म्हणून या देवस्थानाचे जतन म्हणजे केवळ मंदिराचे रक्षण नव्हे. श्रद्धा, संस्कृती, नदी, घाट, लोकजीवन आणि मानवी मूल्ये यांचे जतन होय. काशीच्या विशालाक्षीसमोर नतमस्तक होताना आपली दृष्टीही विशाल झाली, तरच आदिशक्तीच्या या पवित्र स्मृतीचा खरा अर्थ जिवंत राहील.
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०६/१०/२०२६ वेळ: ०२:३४
