नाशिक जनस्थान : रामायणभूमीत आदिशक्तीच्या पाऊलखुणा
नाशिकची ओळख रामायणाच्या स्मृतींनी, गोदावरीच्या प्रवाहाने आणि आदिशक्तीच्या उपासनेने समृद्ध झाली आहे. पंचवटी आणि जनस्थान या नावांशी वनवासाच्या कथा जोडल्या गेल्या आहेत. रामकुंडावरील धार्मिक विधी आणि विविध देवस्थानांतील उपासना या परंपरा आजही जिवंत ठेवतात. या वारशाचा अभ्यास करताना श्रद्धेचा आदर राखण्याबरोबरच ऐतिहासिक संदर्भांची चिकित्सा करणेही आवश्यक आहे.
शक्तिपीठांच्या परंपरेनुसार, सतीच्या शरीराचे विविध अवयव ज्या ठिकाणी पडले, त्या स्थळांना शक्तिपीठांचे महत्त्व प्राप्त झाले. शक्तिपीठपरंपरेतील एका प्रचलित पाठात ‘चिबुके भ्रामरी देवी विकृताक्षो जनस्थाने’ असा उल्लेख आढळतो. या उल्लेखानुसार जनस्थानाचा संबंध भ्रामरी देवी, विकृताक्ष भैरव आणि सतीच्या हनुवटीशी जोडला जातो. मात्र, या परंपरेतील जनस्थानाचे नेमके भौगोलिक स्थान आणि आजच्या नाशिकमधील विशिष्ट देवस्थानाशी असलेले नाते याबाबत मतभेद आहेत. त्यामुळे या उल्लेखाकडे धार्मिक परंपरेचा संदर्भ म्हणून पाहणे योग्य ठरते.
नाशिक परिसरातील सप्तशृंगी देवी आणि शहरातील भद्रकाली मंदिर यांना स्वतंत्र धार्मिक महत्त्व आहे. वणी येथील सप्तशृंगी देवी महाराष्ट्राच्या साडेतीन शक्तिपीठांच्या परंपरेत मानाचे स्थान राखते. भद्रकाली मंदिरातून नाशिकमधील देवीभक्तीची परंपरा दिसून येते. या देवस्थानांचे महत्त्व अधोरेखित करताना त्यांना जनस्थान शक्तिपीठाशी निश्चितपणे जोडणारा पुरावा असल्याचा दावा करणे टाळले पाहिजे.
वाल्मीकी रामायणाच्या अरण्यकांडात जनस्थानाचा उल्लेख स्पष्टपणे येतो. ३४व्या सर्गातील २७व्या श्लोकात रामाने जनस्थानातील राक्षसांचा वध केल्याची आणि खर-दूषण मारले गेल्याची वार्ता दिली आहे. ४४व्या सर्गातील २७व्या श्लोकात रामाने दुसऱ्या हरिणाचा वध करून त्याचे मांस घेतल्यानंतर जनस्थानाच्या दिशेने घाईने प्रस्थान केल्याचे वर्णन आहे. या उल्लेखांमुळे रामायणातील जनस्थानाचे महत्त्व स्पष्ट होते. मात्र, प्राचीन ग्रंथातील जनस्थान आणि आजचा नाशिक परिसर यांची भौगोलिक ओळख निश्चितपणे एकच आहे, असे सिद्ध करण्यासाठी स्वतंत्र ऐतिहासिक पुरावे आवश्यक आहेत.
गोदावरीकाठची पंचवटी, रामकुंड आणि काळाराम मंदिर ही नाशिकच्या धार्मिक व सांस्कृतिक जीवनातील महत्त्वाची स्थळे आहेत. रामकुंडावर धार्मिक स्नान, श्राद्धविधी आणि अस्थिविसर्जन केले जाते. काळाराम मंदिराचे महत्त्व केवळ धार्मिक नाही. २ मार्च १९३० रोजी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या नेतृत्वाखाली येथे मंदिरप्रवेश सत्याग्रह सुरू झाला. या आंदोलनातून दलितांना समान धार्मिक अधिकार मिळावेत, ही मागणी ठामपणे मांडण्यात आली. त्यामुळे नाशिकचा वारसा श्रद्धेबरोबरच सामाजिक न्यायाच्या संघर्षाशीही जोडला जातो.
आदिशक्तीची उपासना सामर्थ्य, करुणा आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा देते. देवीला शक्तिरूप मानणाऱ्या समाजात स्त्रीचा अपमान आणि तिच्या स्वातंत्र्यावर बंधने कशी स्वीकारली जाऊ शकतात? जात, धर्म, लिंग किंवा आर्थिक स्थितीच्या आधारे होणारा भेदभाव नाकारल्याशिवाय समता प्रस्थापित होणार नाही. खरी भक्ती केवळ पूजाअर्चेत मर्यादित नसते. ती स्त्रीसन्मान, मानवी प्रतिष्ठा आणि अन्यायाविरुद्धच्या कृतीतून सिद्ध होते.
गोदावरी नाशिकच्या धार्मिक जीवनाशी अतूटपणे जोडलेली आहे. तिच्या काठावरील विधी आणि यात्रांमधून नदीशी असलेले भावनिक नाते व्यक्त होते. मात्र, नदीत कचरा टाकणे, पूजासाहित्याची अयोग्य विल्हेवाट लावणे आणि प्रदूषणाकडे दुर्लक्ष करणे हे श्रद्धेशी विसंगत आहे. नदीचे पावित्र्य जपण्यासाठी कचऱ्याचे योग्य व्यवस्थापन, नदीकाठाची स्वच्छता आणि पर्यावरणपूरक धार्मिक आचरण आवश्यक आहे. गोदावरीचे संवर्धन ही प्रशासनाबरोबरच भाविक आणि स्थानिक नागरिकांचीही जबाबदारी आहे.
नाशिक जनस्थानाचा अभ्यास करताना रामायणातील उल्लेख, शक्तिपीठांशी संबंधित ग्रंथपरंपरा आणि स्थानिक धार्मिक स्मृती यांचा स्वतंत्रपणे विचार केला पाहिजे. श्रद्धा आणि इतिहास यांत विरोधाभास नाही. उपलब्ध पुराव्यांच्या मर्यादा स्वीकारल्याने परंपरेचे महत्त्व कमी होत नाही; उलट तिचा अभ्यास अधिक विश्वासार्ह होतो. काळाराम मंदिराच्या इतिहासातून दिसणारा समतेचा संघर्ष आणि गोदावरीच्या संवर्धनाची गरज या दोन्ही बाबी सांस्कृतिक वारशाकडे पाहण्याची व्यापक दृष्टी देतात.
नाशिकची ओळख रामायणाच्या स्मृतींनी, आदिशक्तीच्या उपासनेने आणि गोदावरीच्या सांस्कृतिक प्रवाहाने समृद्ध झाली आहे. जनस्थानाची निश्चित भौगोलिक ओळख आणि शक्तिपीठपरंपरेतील उल्लेख यांविषयी अधिक संशोधनाची गरज असली, तरी या भूमीचे सांस्कृतिक महत्त्व ठळक आहे. आदिशक्तीच्या पाऊलखुणा शोधणे म्हणजे केवळ देवस्थानांना भेट देणे नव्हे. स्त्रीसन्मान, सामाजिक समता, करुणा आणि पर्यावरणसंवर्धन ही मूल्ये प्रत्यक्ष आचरणात आणणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे. श्रद्धेबरोबर विवेक आणि परंपरेबरोबर माणुसकी जपण्यातच नाशिकच्या वारशाचे खरे जतन आहे.
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०८/१०/२०२६ वेळ: ०८:४६
