पुस्तक परिचय – शब्दांच्या पलीकडचे… एका कवितेचा अंतःस्वर शोधताना

कविता केवळ शब्दार्थातून उलगडत नाही; तिच्या अंतरंगातील भावना, अनुभव आणि संवेदनांचा शोध घेतल्यावरच तिचे खरे सौंदर्य जाणवते. प्रा. अशोक बागवे यांच्या निवडक २० कवितांचा आणि मिलिंद मधुकर मिरजकर यांनी केलेल्या त्यांच्या रसग्रहणाचा समावेश असलेले ‘शब्दांच्या पलीकडचे… एका कवितेचा अंतःस्वर शोधताना’ हे पुस्तक वाचकाला अशाच एका साहित्यिक अनुभवाच्या प्रवासावर घेऊन जाते. प्रत्येक कवितेनंतर तिच्या आशयाचा, भावविश्वाचा आणि अंतःस्वराचा वेध घेणारे स्वतंत्र रसग्रहण दिले आहे. त्यामुळे कविता वाचल्यानंतर तिच्या अर्थछटांचा अधिक खोलवर विचार करण्याची संधी वाचकाला मिळते. पुस्तकाचे वैशिष्ट्य केवळ कवितांचा संग्रह असणे एवढेच नाही, तर कविता आणि तिचे रसग्रहण यांच्यात संवाद निर्माण करणे हेही आहे.

मिलिंद मधुकर मिरजकर यांची रसग्रहणाची पद्धत चिंतनशील आणि अनुभवाधिष्ठित आहे. कवितेतील शब्दनिवड, प्रतिमा, भावनिक संदर्भ आणि व्यक्त न झालेल्या अर्थछटा यांचा मागोवा घेताना ते कवितेच्या मूळ संवेदनशीलतेचा आदर राखतात. कवीच्या अभिव्यक्तीवर स्वतःचे विचार लादण्याऐवजी कवितेच्या आशयाशी संवाद साधण्याचा त्यांचा दृष्टिकोन या पुस्तकातून जाणवतो. त्यांच्या मनोगतातील ‘कवितेचा अर्थ शोधता शोधता, कधी कधी आपणच आपल्या मनाचा अर्थ शोधू लागतो’ हे विधान या संपूर्ण साहित्यप्रवासाचा गाभा व्यक्त करते. रसग्रहण म्हणजे कवितेचा अंतिम अर्थ सांगणे नव्हे, तर तिच्या विविध अर्थछटांपर्यंत वाचकाला घेऊन जाणे, ही भूमिका त्यांच्या लेखनातून प्रत्ययास येते. त्यामुळे वाचकाला कवितेकडे नव्या दृष्टीने पाहण्याची प्रेरणा मिळते.

पुस्तकात समाविष्ट असलेल्या ‘एक हसेल’, ‘रात्रीस असावा शाप’, ‘जांभूळ भूल’, ‘धरेची सावळी माया’, ‘त्या फुलांचे शहर होते’, ‘आठव्या सुराच्या पार’, ‘श्रावण’, ‘शुभ्र पिसांचे ऊन’, ‘मला पेलवेना’, ‘शेवटचा मुक्काम’, ‘सुरभीघट’, ‘लांब आता जायचे ना’, ‘तू सागर हो’, ‘आत्मवंचना’, ‘बेधुंद असा हा लोट’, ‘मेघराज गडगडले’, ‘फुलांचे फुलांचे नवे चांदणे’, ‘निळी अक्षरे’, ‘विसरण्याची वेळ झाली’ आणि ‘पुंडलिकाच्या भेटीसाठी’ या २० कविता आशयवैविध्याने समृद्ध आहेत. प्रेम, विरह, निसर्ग, स्मृती, मानवी नातेसंबंध, सामाजिक जाणीवा, काळाचे भान, जीवनचिंतन आणि आध्यात्मिक अनुभूती अशा विविध भावविश्वांचा त्यांतून प्रत्यय येतो. प्रत्येक कविता आपली स्वतंत्र संवेदना घेऊन येते. तिच्यानंतरचे रसग्रहण त्या संवेदनांचे अर्थविश्व अधिक विस्तारते. त्यामुळे एकाच कवितेकडे कवीच्या अभिव्यक्तीतून आणि रसग्रहणकाराच्या आकलनातून पाहण्याची दुहेरी संधी वाचकाला मिळते.

‘शब्दांच्या पलीकडचे… एका कवितेचा अंतःस्वर शोधताना’ हे पुस्तक केवळ कवितांचा आस्वाद घेणाऱ्यांसाठीच नव्हे, तर कविता समजून घेण्याची दृष्टी विकसित करू इच्छिणाऱ्या नवोदित लेखकांसाठी, विद्यार्थ्यांसाठी आणि साहित्याच्या अभ्यासकांसाठीही उपयुक्त ठरते. कविता वाचताना तिच्यातील शब्द, प्रतिमा, भावभावना आणि सूचित अर्थ यांचा परस्परसंबंध कसा शोधावा, याची जाणीव या पुस्तकातून होते. कविता लिहिण्याइतकेच ती समजून घेणे आणि तिच्या अंतरंगाशी संवाद साधणे महत्त्वाचे असते, हा विचार हे पुस्तक अधोरेखित करते. कवीच्या सर्जनशीलतेला रसग्रहणकाराच्या संवेदनशील आकलनाची जोड मिळाल्यामुळे वाचकाच्या अनुभवविश्वातही नवी भर पडते. अखेरीस कविता शब्दांत संपत नाही; ती वाचकाच्या मनात नव्याने सुरू होते. शब्दांच्या पलीकडे जाण्याची हीच अनुभूती या पुस्तकाचे खरे वैशिष्ट्य आहे.

पुस्तकाचे नाव : शब्दांच्या पलीकडचे… एका कवितेचा अंतःस्वर शोधताना
कवी : प्रा. अशोक बागवे
रसग्रहणकार : मिलिंद मधुकर मिरजकर
प्रकाशक – मुद्रक : मत्स्यमुनी कन्सल्ट एलएलपी
पृष्ठसंख्या : १९१
प्रथम आवृत्ती : २० ऑक्टोबर २०२६
मूल्य : १९९ रुपये

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक:१२/११/२०२६ वेळ: २०:४३