डॉ. डी. वाय. पाटील : ज्ञानसूर्याचा अमर वारसा

शिक्षण ही केवळ पदवी मिळविण्याची प्रक्रिया नसते; ती समाजाच्या भविष्याचा पाया घडविणारी अखंड साधना असते. अशा साधनेला आयुष्यभर वाहून घेतलेले पद्मश्री डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या निधनाने महाराष्ट्रासह संपूर्ण देशाने एक दूरदर्शी शिक्षणमहर्षी गमावला आहे. कोल्हापूरच्या मातीत जन्मलेले हे कर्मयोगी ज्ञान, संस्कार, समाजसेवा आणि राष्ट्रनिर्मितीचे अखंड दीपस्तंभ ठरले. त्यांच्या कार्याचा विस्तार संस्थांपुरता मर्यादित राहिला नाही. असंख्य कुटुंबांच्या स्वप्नांना त्यांनी वास्तवाचे पंख दिले. महान व्यक्तिमत्त्वे काळाच्या पडद्याआड जातात; परंतु त्यांचे विचार आणि कार्य पिढ्यान्पिढ्या समाजाला दिशा देत राहतात. म्हणूनच त्यांचे निधन एका युगाच्या समाप्तीची वेदनादायी जाणीव ठरते.

२२ ऑक्टोबर १९३५ रोजी कोल्हापूर येथे जन्मलेल्या डॉ. डी. वाय. पाटील यांनी संघर्षाला कधीही शरण जाण्याऐवजी त्याचे सामर्थ्यात रूपांतर केले. साधेपणा, प्रामाणिकपणा, शिस्त आणि दूरदृष्टी या गुणांनी त्यांनी स्वतःचे व्यक्तिमत्त्व घडविले. शिक्षण हा सामाजिक परिवर्तनाचा सर्वात प्रभावी मार्ग आहे, हा त्यांचा दृढ विश्वास होता. त्याच विश्वासातून त्यांनी ज्ञानदानाचा अखंड यज्ञ प्रज्वलित ठेवला. वैयक्तिक यशापेक्षा सामूहिक प्रगतीला त्यांनी सर्वोच्च स्थान दिले. प्रत्येक विद्यार्थ्यामध्ये भविष्यातील भारत पाहण्याची दृष्टी त्यांच्या विचारांना लाभली होती. म्हणूनच त्यांचे जीवन केवळ चरित्र नाही; ते राष्ट्रधर्म, समाजसेवा आणि शिक्षणनिष्ठेचा जिवंत आदर्श आहे.

डॉ. पाटील यांनी उभारलेले शैक्षणिक विश्व हे आधुनिक भारताच्या विकासकथेत सुवर्णाक्षरांनी नोंदवावे असे आहे. ज्ञानाचे लोकशाहीकरण करून ग्रामीण आणि वंचित घटकांपर्यंत उच्च शिक्षण पोहोचविण्याचा त्यांचा ध्यास अखंड राहिला. देशभर उभारलेल्या १८२ शैक्षणिक संस्था आणि सात अभिमत विद्यापीठांच्या माध्यमातून त्यांनी गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाची व्यापक दारे उघडली. वैद्यकीय, अभियांत्रिकी, व्यवस्थापन, कृषी, तंत्रज्ञान आणि संशोधन क्षेत्रांना त्यांनी नवे बळ दिले. ग्रामीण विद्यार्थ्यांनाही जागतिक दर्जाच्या शिक्षणाची संधी मिळावी, यासाठी त्यांनी सातत्याने प्रयत्न केले. डिजिटल शिक्षण, आधुनिक प्रयोगशाळा, संशोधन संस्कृती आणि कौशल्याधारित अभ्यासक्रम यांवर त्यांनी विशेष भर दिला. ज्ञानाचा प्रकाश समाजातील प्रत्येक घटकापर्यंत पोहोचावा, हाच त्यांच्या कार्याचा खरा आत्मा होता.

शिक्षणाच्या जोडीने आरोग्यसेवा, क्रीडा आणि सामाजिक विकास यांनाही डॉ. डी. वाय. पाटील यांनी तितकेच महत्त्व दिले. आधुनिक रुग्णालये उभारून सर्वसामान्यांना दर्जेदार वैद्यकीय सुविधा उपलब्ध करून देण्याचा प्रयत्न त्यांनी केला. आरोग्यदायी समाजाशिवाय गुणवत्तापूर्ण शिक्षणाची संकल्पना पूर्ण होऊ शकत नाही, हा विचार त्यांनी कृतीतून साकारला. क्रीडा क्षेत्रासाठी जागतिक दर्जाच्या सुविधा निर्माण करत अनेक खेळाडूंना संधी मिळवून दिली. निरोगी शरीर, सुसंस्कृत मन आणि सक्षम समाज यांचा परस्पर संबंध त्यांनी कृतीतून अधोरेखित केला. समाजोपयोगी संस्था उभारताना नफा नव्हे, तर लोककल्याण हेच ध्येय त्यांनी स्वीकारले. म्हणूनच त्यांचे कार्य शिक्षणाच्या चौकटीपलीकडे जाऊन सर्वांगीण विकासाचा आदर्श बनले.

सार्वजनिक जीवनातही डॉ. पाटील यांनी जबाबदारीची उंच परंपरा जपली. महाराष्ट्र विधानसभेचे सदस्य म्हणून कार्य करताना त्यांनी जनहिताचा ध्यास कायम ठेवला. त्यानंतर त्रिपुरा, बिहार आणि पश्चिम बंगाल या राज्यांचे राज्यपाल म्हणून त्यांनी घटनात्मक मूल्यांचे प्रामाणिक पालन केले. संयम, समतोल आणि विवेक यांचा सुंदर संगम त्यांच्या निर्णयांत दिसून येत होता. राजकीय मतभेदांपेक्षा लोकशाही संस्थांची प्रतिष्ठा जपणे अधिक महत्त्वाचे आहे, हा संदेश त्यांनी आपल्या कार्यातून दिला. शिक्षणतज्ज्ञ आणि घटनात्मक प्रमुख या दोन्ही भूमिका त्यांनी सन्मानाने पार पाडल्या.

सन १९९१ मध्ये प्रदान झालेला पद्मश्री सन्मान त्यांच्या कार्याचा राष्ट्रीय गौरव ठरला. पुरस्कार हा त्यांच्या व्यक्तिमत्त्वाचा शिखरबिंदू नव्हता. उलट त्यांच्या कर्तृत्वामुळे त्या सन्मानाचे मूल्य अधिक उंचावले. देशातील अनेक शैक्षणिक, सामाजिक आणि सार्वजनिक संस्थांनी त्यांच्या कार्याचा गौरव केला. लाखो विद्यार्थी आज विविध क्षेत्रांत यशस्वीपणे कार्यरत आहेत. त्या प्रत्येक यशामागे त्यांच्या दूरदृष्टीची प्रेरणा आहे. भारतीय उच्च शिक्षणाला जागतिक ओळख मिळवून देण्यात त्यांच्या संस्थांनी मोलाची भूमिका बजावली. जागतिक स्पर्धेच्या युगात भारतीय विद्यार्थ्यांना सक्षम बनविण्यासाठी त्यांनी आधुनिक शिक्षणदृष्टीचा सातत्याने पुरस्कार केला. संशोधन, नवोन्मेष, कौशल्यविकास आणि मूल्याधिष्ठित शिक्षण यांचा समतोल राखण्याचा त्यांचा प्रयत्न आजही मार्गदर्शक ठरतो.

कोणत्याही महान व्यक्तिमत्त्वाचे मूल्यमापन करताना भावनांसोबत चिकित्सक दृष्टीही आवश्यक असते. डॉ. डी. वाय. पाटील यांच्या कार्याचा व्याप जितका प्रेरणादायी आहे, तितकेच शिक्षणव्यवस्थेसमोरील काही प्रश्नही विचारात घ्यावे लागतील. खासगी शिक्षणातील वाढते व्यापारीकरण, उच्च शुल्क आणि गुणवत्तेतील असमतोल यांवर सातत्याने चिंतन होणे गरजेचे आहे. गुणवत्ता, पारदर्शकता, उत्तरदायित्व आणि सर्वसामान्य विद्यार्थ्यांच्या हिताचा समतोल राखणे हीच त्यांच्या कार्याला खरी आदरांजली ठरेल. त्यांच्या कार्याचा खरा सन्मान केवळ स्तुतीपर शब्दांत नाही. त्यांच्या मूल्यांना अधिक पारदर्शक, सर्वसमावेशक आणि विद्यार्थीकेंद्रित शिक्षणव्यवस्थेत रूपांतरित करण्यात आहे. समाजाने व्यक्तिपूजेऐवजी मूल्यपूजेचा मार्ग स्वीकारला, तरच त्यांच्या कार्याचा वारसा अधिक अर्थपूर्ण ठरेल.

कोल्हापूरमध्ये त्यांच्या निधनानंतर शोककळा पसरली. विविध क्षेत्रांतील मान्यवर, विद्यार्थी, शिक्षक, कर्मचारी आणि सर्वसामान्य नागरिकांनी कृतज्ञ भावनेने त्यांना श्रद्धांजली अर्पण केली. त्यांच्या संस्थांमधून घडलेल्या असंख्य विद्यार्थ्यांच्या आठवणी आज नव्या वेदनेने दाटून आल्या. ज्ञानदानाचा दीप प्रज्वलित करणारा हात थांबला असला, तरी त्या प्रकाशाने उजळलेली लाखो आयुष्ये आजही समाजाला दिशा देत आहेत. प्रत्येक यशस्वी विद्यार्थी त्यांच्या कार्याचा जिवंत पुरावा आहे. संस्थांच्या भव्य इमारतींपेक्षा त्यांनी घडविलेली माणसेच त्यांच्या जीवनकार्याची खरी स्मारके ठरतील.

मृत्यू हा प्रत्येक जीवनाचा अंतिम सत्य असतो. विचार, संस्कार आणि कर्तृत्व मात्र काळाच्या मर्यादा ओलांडून अमरत्व प्राप्त करतात. डॉ. डी. वाय. पाटील यांचे जीवन त्याग, दूरदृष्टी, सेवाभाव आणि राष्ट्रनिर्मितीच्या निष्ठेचे प्रेरणादायी पर्व म्हणून सदैव स्मरणात राहील. शिक्षणाला उद्योग नव्हे, तर समाजधर्म मानण्याची त्यांची शिकवण पुढील पिढ्यांनी कृतीत उतरविली, तर तीच त्यांना खरी आदरांजली ठरेल. ज्ञानाचा दीप विझला नाही; तो असंख्य दिव्यांत विभाजित झाला. त्या प्रकाशाने भविष्यातील भारताला सतत नवी दिशा मिळत राहील. माणसे काळाच्या पडद्याआड जातात; परंतु त्यांनी रुजविलेली मूल्ये आणि घडविलेली माणसेच त्यांना इतिहासात चिरंतन अमरत्व बहाल करतात.

©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०४/०८/२०२६ वेळ: १५:३९