भक्ती म्हणजे केवळ देवापुढे केलेली प्रार्थना नव्हे. भक्ती म्हणजे श्रद्धेचा शोध, विरहाची वेदना, समर्पणाची ओढ आणि आपल्या आराध्य दैवताशी मनमोकळा संवाद साधण्याची सहज इच्छा. ‘विठ्ठला, तुजविण कसा राहू?’ हे शीर्षक भक्ताच्या अंतःकरणातील अशाच आर्ततेचे प्रतिनिधित्व करते. शैलेश शिवाजीराव गायकवाड यांच्या या संग्रहात विठ्ठलाशी असलेले भावनिक नाते, संतपरंपरेविषयीची आत्मीयता, गुरुभक्ती, तीर्थक्षेत्रांचे माहात्म्य, विविध देवतांची स्तुती आणि मानवी जीवनाविषयीचे चिंतन असे अनेक प्रवाह आढळतात. कवीच्या मनोगतातून विंचूर येथील धार्मिक वातावरण, धामणगावच्या निसर्गातील अनुभव आणि संतसाहित्याच्या वाचनातून घडलेली आध्यात्मिक जडणघडण स्पष्ट होते. या पार्श्वभूमीमुळे संग्रहातील भक्तिभाव समजून घेण्यास मदत होते. मात्र, श्रद्धेची प्रामाणिकता आणि काव्याची कलात्मक उंची या स्वतंत्र कसोट्या आहेत. संग्रहाचे मूल्यमापन करताना दोन्हींचा समतोल राखणे आवश्यक आहे.
संग्रहाच्या सुरुवातीच्या कवितांमध्ये विठ्ठलाशी असलेले वैयक्तिक नाते आणि त्याच्या दर्शनाची ओढ केंद्रस्थानी आहे. ‘माझी दशा’, ‘का रुसलासी देवा?’, ‘भाव माझ्या मनाचे’, ‘काय करू देवा’, ‘अहो देवा पांडुरंगा’ आणि ‘पांडुरंगाची गोडी’ या शीर्षकांमधून भक्ताच्या मनातील व्याकुळता, आत्मसंवाद आणि समर्पणाची भावना जाणवते. ‘सुकले रे नयन माझे’, ‘काय चूक झाली रे देवा’, ‘वाटते उदास’, ‘नको नको दुःख’ आणि ‘किती वाट मी पाहू’ यांसारख्या रचनांमध्ये विरह, दुःख आणि देवाकडे केलेली आर्त विनवणी वारंवार प्रकटते.
या भावविश्वाचा परिणाम असा की, भक्ताचा देवाशी असलेला संवाद औपचारिक उपासनेपुरता मर्यादित राहत नाही; तो कधी तक्रारीचा, कधी लहान मुलाच्या हट्टाचा, तर कधी समर्पणाचा होतो. ‘नको रागे भरू’मधील देवाशी प्रेमाने भांडण्याची भूमिका आणि ‘प्रेमाची हाक ऐक ना रे’मधील दर्शनासाठीची आर्तता या भावनिक जवळिकीची उदाहरणे आहेत. मात्र, अनेक कवितांमध्ये विरह, अश्रू, दर्शनाची प्रतीक्षा आणि संसारातून मुक्ती या भावना जवळजवळ समान पद्धतीने व्यक्त होतात. त्यामुळे विषयातील सातत्य हा संग्रहाचा आधार असला, तरी भावप्रयोगांमधील पुनरावृत्ती काही ठिकाणी कवितांचे स्वतंत्र व्यक्तिमत्त्व कमी करते.
‘देवा, कसा तू जादूगार!’ ही कविता संग्रहातील अन्य भक्तिपर रचनांपेक्षा वेगळी वाटते. एकाच मातीपासून मिरचीचा तिखटपणा, चिंचेचा आंबटपणा, आवळ्याचा तुरटपणा आणि उसाचा गोडवा कसा निर्माण होतो, असा प्रश्न कवी उपस्थित करतो. पानांचे, फुलांचे, मोरपिसाऱ्याचे आणि फुलपाखरांच्या रंगांचे वैविध्यही त्याला आश्चर्यचकित करते. येथे भक्तीची अभिव्यक्ती विरहातून न होता निसर्गाच्या विविधतेविषयीच्या कुतूहलातून होते. ही रचना बालसुलभ प्रश्नांच्या माध्यमातून सृष्टीतील वैविध्याचे आश्चर्य व्यक्त करते. ‘आनंद-सागरा’मध्ये मात्र संसारातील स्वार्थ, लोभ आणि मानवतेचा ऱ्हास यांची चिंता व्यक्त होते.
‘ऐसे कैसे कलियुग’ या कवितेत प्रामाणिक माणसाला मिळणारी अवहेलना, अनैतिक मार्गाने संपत्ती मिळवणाऱ्यांचा गौरव आणि पैशाचे वाढलेले महत्त्व यांवर थेट भाष्य आहे. ‘काय रे माझ्या मना’मध्ये संसारातील स्वार्थी संबंधांविषयी प्रश्न उपस्थित होतात. ‘जन्म-मरण चक्र’मध्ये नश्वरतेची जाणीव आणि ‘आयुष्य सरते क्षणक्षणा’मध्ये काळाच्या प्रवाहातील मानवी जीवनाचा विचार दिसतो. या रचनांमुळे संग्रह केवळ देवदर्शनाच्या ओढीपुरता मर्यादित राहत नाही. तथापि, सामाजिक विषयांवरील काही विधानांमध्ये विचाराचे थेट निवेदन अधिक आहे; विशिष्ट मानवी प्रसंग, परिणामकारक प्रतिमा किंवा अनुभवाधारित तपशील यांची जोड मिळाल्यास त्यांचा प्रभाव अधिक वाढला असता.
संतपरंपरा हा या संग्रहाचा महत्त्वाचा आधार आहे. ‘एकांती ज्ञानदेवा’, ‘आपेगाव तीर्थभूमी’, ‘ज्ञानदेवांची गुरुभक्ती’, ‘भूलोकी प्रगटले ज्ञान’, ‘तीर्थ सासवड नगरी’, ‘वैकुंठीचा राणा राहिला अरणगावी’ आणि ‘सापडला तो श्रीहरी’ या रचनांमध्ये संतांचे जीवन, त्यांच्या आध्यात्मिक कार्याची स्मृती आणि संबंधित तीर्थक्षेत्रांचे महत्त्व व्यक्त होते. संत ज्ञानेश्वर, निवृत्तिनाथ, सोपानदेव, मुक्ताई, नामदेव, चोखामेळा, सावता माळी, एकनाथ आणि तुकाराम यांच्याविषयी कवीच्या मनात असलेला आदर या कवितांमधून जाणवतो. ‘विठ्ठला, तुझी पंढरी’ या रचनेत विविध संतांच्या भक्तीचे संदर्भ एकत्र येतात; ‘संत तुका पांडुरंगमय’मध्ये तुकाराम आणि विठ्ठल यांचे अभिन्न नाते अधोरेखित केले आहे.
‘वैकुंठ सोडुनी आला’ आणि ‘सापडला तो श्रीहरी’ यांसारख्या रचनांमध्ये भक्तासाठी धावून येणाऱ्या देवाची परिचित संतपरंपरागत संकल्पना आढळते. या कवितांचे वैशिष्ट्य म्हणजे संतसाहित्याविषयीची आत्मीयता आणि त्यातील प्रसंगांचे काव्यरूपात स्मरण. मात्र, चरित्रात्मक माहिती आणि भक्तिगौरव यांच्यापलीकडे जाऊन संतांच्या विचारांचे तात्त्विक महत्त्व किंवा सामाजिक आशय अधिक सखोलपणे उलगडण्याची संधी काही रचनांमध्ये पूर्णपणे साधलेली दिसत नाही. संतांचे वर्णन आणि संतविचारांचे चिंतन यांतील फरक जाणीवपूर्वक राखला, तर या विभागाला अधिक वैचारिक उंची मिळू शकेल.
संग्रहातील ‘विठू कैसा तो राही’, ‘आत्मदेव तू आनंदस्वरूप’, ‘आत्मयाचिये ठायी’ आणि ‘सापडेना मज’ या रचनांमध्ये भक्तीला तात्त्विक प्रश्नांची जोड मिळते. “अणू-रेणूहुनी सूक्ष्म, / आकाशाहूनी देवा रे व्यापक” या ओळींत देवाच्या सर्वव्यापकतेची कल्पना व्यक्त होते. “हृदयामाजी कैसा राही? / हे विश्व कैसे रे समाही?” या प्रश्नांतून देवाचे अंतरंगातील अस्तित्व आणि विश्वव्यापी स्वरूप यांच्यातील नाते समजून घेण्याची उत्सुकता निर्माण होते. ‘आत्मदेव तू आनंदस्वरूप’मध्ये गुरुकृपेने आत्मानुभव मिळावा, अशी अपेक्षा आहे; ‘आत्मयाचिये ठायी’मध्ये सगुण-निर्गुण विचार आणि गुरूच्या ज्ञानाचे महत्त्व पुढे येते. या रचनांची प्रवृत्ती विरहप्रधान कवितांपेक्षा वेगळी आहे.
विरहप्रधान कवितांमध्ये भावनेचा आवेग महत्त्वाचा असतो, तर तात्त्विक कवितांमध्ये प्रश्नांचा आशय आणि त्यातून पुढे जाणारे चिंतन महत्त्वाचे ठरते. याच ठिकाणी संग्रहातील संभाव्य वैविध्य दिसते. तथापि, काही प्रश्न उपस्थित झाल्यानंतर त्यांची विचारप्रक्रिया अधिक विस्तारत नाही. आध्यात्मिक संकल्पनांचे केवळ विधान न करता त्यांतील विरोधाभास, अनुभव आणि अंतर्मुखता यांचा शोध घेतला, तर अशा कविता अधिक प्रभावी ठरू शकतील.
भाषा, ध्वनी आणि रचनाबंध यांचा विचार केला, तर संग्रहातील अनेक कविता सहज बोलभाषेच्या जवळ जाणाऱ्या शैलीत लिहिलेल्या आहेत. ‘विठुराया, आठवण आली रे’मध्ये “आठवणीने हृदय द्रवीत झाले रे, / प्रेमात तुझ्या, मन वेडे झाले रे” आणि “चरणी तुझ्या, सुख ते अपार रे, / विरहात विठू, मी कसा राहू रे?” अशा ओळींमध्ये ‘झाले रे’, ‘अपार रे’, ‘राहू रे’ यांतील अंत्यध्वनींचे साम्य जाणवते. ‘रे’ या संबोधनाची पुनरावृत्ती भक्ताचा आर्त स्वर सातत्याने टिकवते. त्यामुळे कविता गेयतेकडे झुकते आणि भजनपर सादरीकरणासाठी अनुकूल वाटते. मात्र, एकाच संबोधनाची वारंवारता भावनेला बळ देण्याबरोबरच काही ठिकाणी एकसुरीपणाही निर्माण करू शकते.
‘विठू कैसा तो राही’मधील प्रश्नार्थक रचना, ‘देवा, कसा तू जादूगार!’मधील प्रश्नांची मालिका आणि ‘वारी आली वारी आली’मधील मुखड्याची पुनरावृत्ती यांची कार्यपद्धती वेगवेगळी आहे. पहिल्या रचनेत प्रश्न चिंतनाला चालना देतात; दुसऱ्या रचनेत कुतूहल व्यक्त करतात; तर तिसऱ्या रचनेत मुखडा वारीचा उत्सवी आविष्कार आणि समूहगायनाची शक्यता वाढवतो. अशा रचनात्मक भेदांची जाणीव हा संग्रह समजून घेण्यासाठी महत्त्वाची आहे. तरीही सर्व कवितांचे छंदशास्त्रीय वर्गीकरण किंवा लयबद्धतेविषयी अंतिम निर्णय देताना प्रत्येक ओळीची अक्षररचना, यमकयोजना आणि प्रत्यक्ष उच्चार तपासणे आवश्यक आहे. उपलब्ध उदाहरणांवरून गेयतेची प्रवृत्ती दिसते; मात्र प्रत्येक कविता छंदबद्ध आहे, असा सरसकट निष्कर्ष काढता येत नाही.
संग्रहाच्या उत्तरार्धात विठ्ठलभक्तीच्या पलीकडे जाऊन कृष्ण, राम, गणेश, शिव, खंडोबा, देवी आणि भगवान बुद्ध यांच्याशी संबंधित रचनाही समाविष्ट आहेत. ‘कान्हा तुझी मुरली’, ‘माझ्या श्रीकृष्ण देवा’, ‘गोपाळ कृष्णा’ आणि ‘अरे कृष्णसखया माझ्या’ या कवितांमध्ये कृष्णाच्या रूपाची, बासरीची, भक्तांशी असलेल्या नात्याची आणि राधाकृष्ण प्रेमपरंपरेची छटा दिसते. ‘श्रीराम माझा’मध्ये रामाच्या आगमनाचा उत्सवी आविष्कार आहे. ‘गणराया तू आलास’मध्ये बालपणीच्या आठवणी आणि गणेशाशी मैत्रीचे नाते जोडले जाते; ‘शिव-शक्ती एकची’, ‘त्रिलोकी नाथ’ आणि ‘ओमकार शिव’मध्ये शिवमहिमा व्यक्त होतो. ‘महादेवची खंडोबा तो’ आणि ‘शंभुदेवाचा रे अवतार’ या रचनांत खंडोबाच्या लोकपरंपरेतील स्थानाचे वर्णन आहे.
‘गोंधळाला आली गं माझी माय’ आणि ‘मंगळागौराई’मध्ये देवीपूजा, कौटुंबिक उत्सव आणि लोकपरंपरेतील सामूहिक आनंदाला महत्त्व मिळते. ‘रोपटे लावुनिया शांतीचे’ ही कविता विशेष उल्लेखनीय आहे, कारण ती भक्तिपर परंपरेच्या पलीकडे जाऊन शांती, द्वेषत्याग आणि भगवान बुद्धांच्या शिकवणीचा संदर्भ घेते. या विविधतेमुळे संग्रहाचे धार्मिक-सांस्कृतिक विश्व विस्तारते. परंतु विठ्ठलभक्ती हा शीर्षकातून अपेक्षित असलेला केंद्रबिंदू असताना विविध देवतांवरील कवितांचा मोठा समूह संग्रहाच्या एकात्मतेवर परिणाम करतो का, हा विचार करण्याजोगा प्रश्न आहे. विषयानुसार विभागणी किंवा अधिक स्पष्ट रचनाक्रम असता, तर वाचकाला संग्रहातील प्रवास अधिक सुसंगतपणे अनुभवता आला असता.
संपूर्ण संग्रहाच्या तुलनेत काही रचनांमध्ये भावनिक जवळीक, काहींमध्ये संतपरंपरेचे स्मरण, काहींमध्ये तात्त्विक प्रश्न आणि काहींमध्ये सामाजिक निरीक्षण अधिक ठळक आहे. ‘एकांतात तुला शोधायला’ या शेवटच्या कवितेत “असतोस देवा तू जरी माझ्या हृदयी, तरी बाहेर तुला शोधायला आवडते” ही ओळ अंतर्मनातील श्रद्धा आणि बाह्य शोध यांच्यातील विरोधाभास व्यक्त करते. “तू माझ्याशी बोलत नसला जरी, तरी तुझ्याशी भांडायला मजला आवडते” या ओळीत देवाशी असलेले नाते औपचारिक भक्तीपलीकडे जाते. या रचनेतील आत्मीयता ‘सुखाचे येथे वाटेकरी’मधील सामाजिक निरीक्षणापेक्षा वेगळी आहे; तर ‘देवा, कसा तू जादूगार!’मधील निसर्गकुतूहलापेक्षा तिची भावभूमी अधिक वैयक्तिक आहे.
अशा तुलनेतून संग्रहातील भावप्रकारांचे वैविध्य दिसते. त्याच वेळी, ‘विठ्ठला, तुजविण कसा राहू?’, ‘विठुराया, आठवण आली रे’, ‘प्रेमाची हाक ऐक ना रे’, ‘किती वाट मी पाहू’ आणि ‘कुणाच्या आधारे राहू’ यांसारख्या शीर्षकांतून वारंवार प्रकटणारी प्रतीक्षा आणि आर्तता काही कवितांना समान भावछटा देते. संग्रहातील सर्व रचनांचा दर्जा एकसमान असल्याचे म्हणता येत नाही; निवडक उदाहरणांत भावनिक सहजता आणि काही ठिकाणी विचारविस्ताराची मर्यादा दोन्ही दिसतात. म्हणून या संग्रहाचे बलस्थान भक्तिभावाची सातत्यपूर्ण अभिव्यक्ती हे आहे, तर प्रमुख आव्हान प्रत्येक कवितेला स्वतंत्र प्रतिमा, वेगळी विचारदिशा आणि वैशिष्ट्यपूर्ण काव्यरूप देणे हे आहे.
‘विठ्ठला, तुजविण कसा राहू?’ हा संग्रह विठ्ठलभक्ती, वारकरी संतपरंपरा, देवाशी आत्मीय संवाद आणि भक्तिपर गीतांची आवड असलेल्या वाचकांनी आवर्जून वाचावा. संतचरित्रे, तीर्थक्षेत्रे, धार्मिक-सांस्कृतिक परंपरा आणि विविध देवतांविषयीच्या रचनांत रस असणाऱ्यांनाही हा संग्रह परिचित भावविश्वाचा अनुभव देऊ शकतो. मात्र, अत्यंत नावीन्यपूर्ण प्रतिमासृष्टी, छंदशास्त्रीय काटेकोरपणा, भाषिक प्रयोगशीलता आणि प्रत्येक कवितेतील स्वतंत्र आशयविस्तार अपेक्षित असलेल्या वाचकांनी चिकित्सक दृष्टी ठेवावी. संग्रहात भक्तिभावाची प्रामाणिकता, संतपरंपरेविषयीची आत्मीयता आणि गेयतेकडे झुकणारी सहज भाषा ही प्रमुख बलस्थाने आहेत.
पुनरावृत्ती होणाऱ्या भावप्रयोगांना अधिक वैविध्यपूर्ण रूप देणे, सामाजिक कवितांमध्ये अनुभवाधारित तपशील वाढवणे आणि तात्त्विक रचनांमध्ये विचार अधिक खोलवर नेणे या सुधारणा पुढील लेखनासाठी उपयुक्त ठरतील. एकूणच, हा संग्रह कवीच्या आध्यात्मिक ओढीचा आणि विठ्ठलाशी असलेल्या वैयक्तिक नात्याचा प्रामाणिक आविष्कार आहे. त्या भावनेला अधिक वैशिष्ट्यपूर्ण काव्यभाषा, रचनात्मक वैविध्य आणि चिंतनशील विस्ताराची जोड मिळाली, तर कवीच्या पुढील काव्यप्रवासात अधिक प्रगल्भ साहित्यनिर्मितीची शक्यता आहे.
पुस्तकाचे नाव : विठ्ठला, तुजविण कसा राहू?
कवी : शैलेश शिवाजीराव गायकवाड
प्रकाशक : फायरफ्लाय पब्लिकेशन्स, पुणे
पृष्ठसंख्या : १२२
कवितांची संख्या : १००
मूल्य : ₹२५०
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: २९/१०/२०२६ वेळ: २१:२४
