श्रीशैल शक्तिपीठ : भ्रमराम्बेच्या चरणी शिवशक्तीचा दिव्य संगम
भारतीय शक्तिपरंपरेत काही तीर्थक्षेत्रे श्रद्धा, संस्कृती आणि निसर्ग यांचा सुंदर संगम घडवतात. आंध्र प्रदेशातील नंद्याल जिल्ह्यात नल्लमला पर्वतरांगांच्या परिसरात वसलेले श्रीशैल हे असेच एक पवित्र क्षेत्र आहे. येथे मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग आणि भ्रमराम्बा देवीचे मंदिर एकाच मंदिरसमूहात आहे. भगवान शिव आणि आदिशक्ती यांच्या उपासनेचा हा संगम श्रीशैलला विशेष महत्त्व प्राप्त करून देतो. या क्षेत्राचे वैशिष्ट्य समजून घेताना पौराणिक श्रद्धा, ऐतिहासिक वारसा आणि आजच्या काळातील सामाजिक जबाबदारी यांचा एकत्रित विचार करणे आवश्यक आहे.
सतीच्या देहाचे विविध भाग पृथ्वीवर पडल्याच्या पौराणिक आख्यायिकेतून शक्तिपीठांची संकल्पना रूढ झाली. श्रीशैलचा समावेश अठरा महाशक्तिपीठांच्या प्रचलित परंपरेत केला जातो. एका मान्यतेनुसार येथे सतीची मान अर्थात ग्रीवा पडली. तथापि, विविध ग्रंथपरंपरांमध्ये देवीचे नाव, देहभाग आणि पीठाच्या वर्गीकरणाबाबत काही फरक आढळतात. त्यामुळे या उल्लेखांना एकाच निर्विवाद नोंदीप्रमाणे मांडणे योग्य ठरणार नाही. श्रद्धेचा आदर राखतानाच धार्मिक ग्रंथांतील भिन्न नोंदींची जाणीव ठेवणे, हीच अभ्यासपूर्ण मांडणीची कसोटी आहे.
श्रीशैलची अधिष्ठात्री भ्रमराम्बा देवी आदिशक्तीचे पूजनीय रूप आहे. ‘भ्रमर’ म्हणजे भुंगा. देवीच्या या नावाशी अरुणासुराच्या वधाची पौराणिक कथा जोडली जाते. आख्यायिकेनुसार अरुणासुराच्या अत्याचारांपासून देवतांचे रक्षण करण्यासाठी देवीने असंख्य भ्रमरांचे रूप धारण केले आणि त्याचा नाश केला. या कथेतून दुष्ट शक्तींना त्यांच्या सामर्थ्याच्या गर्वासह पराभूत करता येते, असा प्रतीकात्मक संदेश मिळतो. भ्रमराम्बेचे रूप भक्तांना संकटांशी सामना करण्याचे धैर्य आणि अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याची प्रेरणा देते.
श्रीशैलचे वैशिष्ट्य भ्रमराम्बा देवीच्या मंदिरापुरते मर्यादित नाही. येथे असलेले मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंग भगवान शिवाच्या बारा ज्योतिर्लिंगांपैकी एक मानले जाते. एकाच मंदिरसमूहात शक्तिपीठपरंपरेतील देवी आणि ज्योतिर्लिंगाचे स्थान असणे हे या क्षेत्राचे वेगळेपण आहे. भारतीय तत्त्वज्ञानात शिव आणि शक्ती यांना परस्परपूरक मानले जाते. शिव चैतन्याचे, तर शक्ती कार्यकारी ऊर्जेचे प्रतीक मानली जाते. श्रीशैलमधील या दोन्ही उपासनांचे सहअस्तित्व त्या तात्त्विक संकल्पनेला धार्मिक अनुभवाशी जोडते.
श्रीशैल मंदिरसमूहाचे स्थापत्य, दगडी बांधकाम आणि विविध कालखंडांतील कलात्मक खुणा या क्षेत्राच्या सांस्कृतिक वारशाची साक्ष देतात. मंदिराच्या इतिहासाचा अभ्यास करताना पौराणिक आख्यायिका, शिलालेख आणि उपलब्ध ऐतिहासिक नोंदी यांतील फरक लक्षात घेणे गरजेचे आहे. प्राचीनत्वाचा दावा केवळ श्रद्धेच्या आधारे सिद्ध होत नाही; त्यासाठी पुराव्यांचा अभ्यास आवश्यक असतो. त्याच वेळी ऐतिहासिक संशोधनामुळे धार्मिक परंपरेचे सांस्कृतिक मूल्य कमी होत नाही. उलट, पुराव्यांच्या आधारे वारशाचे जतन केल्यास पुढील पिढ्यांना या क्षेत्राचे महत्त्व अधिक समजूतदारपणे जाणून घेता येते.
महाशिवरात्री आणि नवरात्र यांसारख्या उत्सवांच्या काळात श्रीशैलमध्ये मोठ्या संख्येने भाविक येतात. त्यांच्या श्रद्धेतून या क्षेत्राचे व्यापक धार्मिक महत्त्व दिसून येते. मात्र तीर्थयात्रेचे सार केवळ दर्शन, नवस किंवा धार्मिक विधी यांमध्ये शोधणे अपुरे आहे. संयम, स्वच्छता, करुणा आणि इतरांच्या श्रद्धेचा आदर या मूल्यांचे आचरणही तितकेच महत्त्वाचे आहे. गर्दीच्या काळात नियम पाळणे, सार्वजनिक सुविधांची काळजी घेणे आणि स्थानिक व्यवस्थेला सहकार्य करणे ही प्रत्येक भाविकाची जबाबदारी आहे. भक्तीने माणसाचे वर्तन अधिक संवेदनशील बनले पाहिजे.
श्रीशैलचे निसर्गवैभवही या क्षेत्राच्या महत्त्वाचा अविभाज्य भाग आहे. नल्लमला पर्वतरांगा, वनसंपदा आणि कृष्णा नदीचा परिसर धार्मिक यात्रेला निसर्गाशी जोडतो. परंतु वाढते पर्यटन पर्यावरणावर ताण आणू शकते. कचरा टाकणे, प्लास्टिकचा अनावश्यक वापर करणे आणि वन्यजीवांना त्रास देणे या गोष्टी टाळल्या पाहिजेत. तीर्थक्षेत्रांचा विकास करताना पर्यावरणाचे रक्षण आणि भाविकांच्या सुविधांचा समतोल राखणे आवश्यक आहे. पवित्र भूमीचे महत्त्व तिच्या मंदिरांइतकेच तिच्या नैसर्गिक संपदेतही आहे. निसर्गसंवर्धन ही श्रद्धेचीच एक जबाबदार अभिव्यक्ती ठरली पाहिजे.
धार्मिक क्षेत्रांचे महत्त्व केवळ भाविकांची संख्या, उत्सवांची भव्यता किंवा आर्थिक उलाढाल यांवर ठरवता येणार नाही. मंदिरांचा विकास आवश्यक असला, तरी वारशाचे जतन, स्वच्छता, सुरक्षितता आणि व्यवस्थापनातील पारदर्शकता यांकडे दुर्लक्ष होता कामा नये. धार्मिक संस्थांनी भाविकांना सन्मानपूर्वक सुविधा देण्याबरोबरच परिसराच्या संवर्धनाची जबाबदारीही स्वीकारली पाहिजे. प्रशासन, स्थानिक समाज आणि यात्रेकरू यांनी परस्पर सहकार्य केल्यास धार्मिक पर्यटन अधिक शाश्वत होऊ शकते. श्रद्धेच्या नावाखाली सार्वजनिक हित बाजूला पडू नये, हा श्रीशैलच्या संदर्भातही महत्त्वाचा संदेश आहे.
श्रीशैलचे खरे वैशिष्ट्य भ्रमराम्बा देवीच्या उपासनेत, मल्लिकार्जुन ज्योतिर्लिंगाच्या महात्म्यात आणि निसर्गाशी जोडलेल्या सांस्कृतिक वारशात सामावलेले आहे. शक्तिपीठपरंपरेतील काही तपशीलांविषयी मतभेद असले, तरी या क्षेत्राचे धार्मिक स्थान आणि सांस्कृतिक महत्त्व मोठे आहे. मात्र श्रद्धा विवेकाशी जोडली, परंपरेला अभ्यासाची जोड मिळाली आणि भक्ती सामाजिक जबाबदारीत उतरली, तरच तिचे सामर्थ्य व्यापक होते. भ्रमराम्बेच्या चरणी नतमस्तक होताना अन्यायाविरुद्ध उभे राहण्याचे धैर्य, निसर्गाचे रक्षण करण्याची जाणीव आणि माणसांशी करुणेने वागण्याची प्रेरणा जागी झाली, तर श्रीशैलची यात्रा केवळ तीर्थदर्शन न राहता जीवनाला दिशा देणारा अनुभव ठरेल.
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०९/१०/२०२६ वेळ: ०९:५४
