कामाख्या : सृजनशक्तीची अखंड तेवणारी ज्योत
भारतभूमीच्या आध्यात्मिक परंपरेत काही तीर्थस्थळे श्रद्धेच्या पलीकडे जाऊन संस्कृतीची जिवंत प्रतीके बनतात. आसाममधील गुवाहाटीच्या नीलाचल पर्वतावर वसलेले कामाख्या मंदिर असेच विलक्षण शक्तिक्षेत्र आहे. एका बाजूला ब्रह्मपुत्रेचा विशाल प्रवाह आणि दुसऱ्या बाजूला निसर्गाची हिरवीगार कुशी, अशा वातावरणात हे देवस्थान भारतीय शाक्त वारशाचे प्राचीन वैभव जपते. पुराणकथा, स्त्रीशक्ती, तंत्रसाधना, स्थापत्य, लोकविश्वास आणि निसर्ग यांचा अनोखा संगम येथे अनुभवास येतो. त्यामुळे कामाख्या केवळ दर्शनाचे स्थळ न राहता भारतीय सांस्कृतिक जाणिवेचा शोध घेणारे महत्त्वपूर्ण स्थान ठरते.
शक्तिपीठांच्या संकल्पनेचा केंद्रबिंदू सतीची कथा आहे. दक्षाच्या यज्ञात सतीने देहत्याग केल्यानंतर दुःखाने व्याकूळ झालेल्या शिवाने तिचा देह घेऊन संचार केला. विश्वाचा समतोल राखण्यासाठी विष्णूंनी सुदर्शनचक्राने सतीच्या देहाचे विविध भाग केले, अशी पुराणपरंपरा सांगते. प्रचलित शक्तिपीठपरंपरेनुसार सतीचा योनिभाग नीलाचलावर पडला आणि त्या शक्तिस्वरूपाला कामाख्या म्हणून पूजले गेले. विविध ग्रंथपरंपरांत शक्तिपीठांची संख्या, अवयव आणि भैरवांची नावे वेगवेगळी आढळतात. काही परंपरांनुसार उमानंद हे कामाख्येशी संबंधित भैरवरूप मानले जाते. श्रद्धाकथेचा सन्मान राखतानाच तिचे स्वरूप परंपरेशी जोडून पाहणे अधिक उचित ठरते.
कामाख्येचे सर्वांत वैशिष्ट्यपूर्ण रूप तिच्या गर्भगृहात अनुभवास येते. येथे देवीची नेहमीच्या अर्थाने मानवी आकाराची मूर्ती नाही. भूमिगत गर्भगृहातील नैसर्गिक खडकातील योनिरूप पाषाणरचना आणि त्यावर झिरपणारा नैसर्गिक झरा हेच देवीचे पूज्य स्वरूप मानले जाते. स्त्रीदेहातील जीवनदायी शक्तीला दैवीत्व देणारी ही संकल्पना भारतीय सांस्कृतिक चिंतनातील अत्यंत वेगळी बाजू उलगडते. जन्म, मातृत्व आणि जीवननिर्मिती यांना पवित्र मानणारी दृष्टी स्त्रीच्या नैसर्गिक प्रक्रियांभोवती निर्माण झालेल्या संकोचालाही प्रश्न विचारते. कामाख्या भक्तीबरोबर अस्तित्वाच्या आदिम ऊर्जेचेही स्मरण करून देते.
नीलाचल पर्वतावरील मंदिराचे स्थापत्य त्याच्या स्वतंत्र ओळखीचा महत्त्वाचा भाग आहे. सध्याच्या मंदिररचनेचा संबंध सोळाव्या शतकातील पुनर्बांधणीशी जोडला जातो. कोच राजवटीतील राजा नरनारायण आणि त्यांचे बंधू चिलाराय यांच्या काळात मंदिराच्या पुनरुज्जीवनाला चालना मिळाली. पुढील काळातील दुरुस्ती आणि बांधकामांमधून त्याचे आजचे रूप विकसित झाले. घुमटाकृती मुख्य शिखर, त्याभोवतीची लहान शिखरे आणि स्थानिक स्थापत्यपरंपरेशी नाते सांगणारी रचना मंदिराला वैशिष्ट्यपूर्ण रूप देतात. नीलाचल परिसरात काली, तारा, त्रिपुरसुंदरी, भुवनेश्वरी, भैरवी, छिन्नमस्ता, धूमावती, बगलामुखी, मातंगी आणि कमला या दशमहाविद्यांच्या शक्तिरूपांची उपासना आढळते.
कामाख्येचा तांत्रिक साधनापरंपरेशी असलेला संबंध तिच्या धार्मिक स्थानाला वेगळे परिमाण देतो. शक्तीची उपासना येथे ऊर्जा, प्रकृती आणि विश्वचक्राच्या मूलतत्त्वाशी जोडली जाते. ब्रह्मपुत्रेच्या मध्यभागी असलेल्या उमानंद बेटावरील शिवमंदिराशी जोडलेला लोकविश्वास शैव आणि शाक्त परंपरांतील परस्परपूरक नाते अधोरेखित करतो. नीलाचलवरील मातृशक्ती आणि ब्रह्मपुत्रेतील शिवतत्त्व यांचा हा सांस्कृतिक संवाद भारतीय अध्यात्मातील संतुलनाची कल्पना स्पष्ट करतो. त्यामुळे कामाख्येचा वारसा केवळ एका देवतेच्या उपासनेपुरता मर्यादित राहत नाही; तो भारतीय तत्त्वचिंतनातील शक्ती-शिव संकल्पनेकडे घेऊन जातो.
अंबुबाची मेळा हा कामाख्येच्या वैशिष्ट्यपूर्ण उत्सवपरंपरेचा केंद्रबिंदू आहे. दरवर्षी जून महिन्यात देवीच्या वार्षिक ऋतुकाळाची धार्मिक संकल्पना या उत्सवाच्या केंद्रस्थानी असते. त्या काळात मंदिर काही दिवस बंद राहते आणि त्यानंतर विधीपूर्वक खुले केले जाते. पृथ्वीची सुपीकता, स्त्रीची जैविक प्रक्रिया आणि निसर्गाचे आवर्तन यांचा प्रतीकात्मक संबंध या प्रथेत दिसतो. स्त्रीच्या ऋतुकाळाकडे अपवित्रतेने न पाहता त्याला जीवनचक्राशी जोडणारी ही धारणा आजच्या समाजालाही विचार करायला भाग पाडते. निसर्गातील प्रत्येक आवर्तनामागे जीवनाच्या सातत्याची लय असते, हा संदेश या उत्सवातून प्रभावीपणे व्यक्त होतो.
कामाख्येभोवतीच्या लोकविश्वासांत अनेक आख्यायिका, साधनापद्धती आणि धार्मिक विधी आढळतात. अशा परंपरांचा अर्थ समजून घेताना विवेकाची साथ आवश्यक ठरते. स्त्रीच्या नैसर्गिक प्रक्रियांकडे आदराने पाहण्याची दृष्टी समाजाला अधिक संवेदनशील बनवू शकते. त्याचवेळी चमत्कारांचे अवाजवी दावे, अज्ञानाचा गैरफायदा आणि श्रद्धेचे व्यापारीकरण यांना प्रश्न विचारणेही गरजेचे आहे. परंपरेचे जतन म्हणजे तिच्या प्रत्येक रूढीचे अंधानुकरण नव्हे. तिच्यातील मानवी मूल्य शोधून वर्तमानाशी जोडणे, हाच खऱ्या सांस्कृतिक जतनाचा मार्ग ठरतो.
कामाख्या आज आसामच्या धार्मिक आणि सांस्कृतिक जीवनाचे महत्त्वाचे केंद्र आहे. गुवाहाटीच्या महानगरीय परिसराशी जोडलेले हे शक्तिक्षेत्र देशभरातील भाविकांना आकर्षित करते. अंबुबाची मेळ्याच्या काळात वाढणारी गर्दी पाहता स्वच्छता, सुरक्षितता, वाहतूक, भाविकांच्या सुविधा आणि पर्यावरणसंवर्धन यांना समान महत्त्व मिळणे आवश्यक आहे. नीलाचल परिसरावर वाढता मानवी ताण आणि कचऱ्याचे आव्हान दुर्लक्षित करता येणार नाही. धार्मिक पर्यटनाचा विस्तार करताना स्थानिक पर्यावरण आणि सांस्कृतिक वारसा अबाधित ठेवण्याचे भान वाढले पाहिजे. प्रशासनाने दूरदृष्टीने नियोजन करावे आणि भाविकांनीही निसर्ग व सार्वजनिक परिसराविषयी आपली जबाबदारी ओळखावी.
कामाख्या देवीसमोर उभे राहिल्यावर भारतीय संस्कृतीतील जीवनदायी शक्तीचा आदर करणारी प्राचीन जाणीव मनाला स्पर्शून जाते. पुराणकथा, इतिहास, तंत्रपरंपरा, स्थापत्य, लोकविश्वास आणि निसर्ग यांचा येथे विलक्षण संगम घडतो. स्त्रीच्या सृजनशक्तीचा सन्मान आणि निसर्गाच्या जीवनचक्राची जाणीव या परंपरेला आजच्या काळातही अर्थपूर्ण बनवते. म्हणून कामाख्येची यात्रा केवळ मंदिरदर्शन ठरत नाही; ती श्रद्धेला विचारांची आणि परंपरेला संवेदनशीलतेची जोड देणारा अनुभव ठरते. जिथे निसर्गाच्या स्पंदनात मातृशक्ती जाणवते आणि जीवननिर्मितीत दैवीत्व दिसते, तिथे कामाख्या केवळ शक्तिपीठ राहत नाही. ती भारतीय संस्कृतीच्या अंतःकरणात अखंड तेवत राहिलेली सृजनज्योत बनते.
©गुरुदत्त दिनकर वाकदेकर, मुंबई
दिनांक: ०१/१०/२०२६ वेळ: १९:१७
